«ناتو»، تا کجا؟ تا کِی؟ پس از قرارگرفتن خروشچف در رأس اتحاد جماهیر شوروی در سپتامبر ۱۹۵۳، نقطه عطفی در روابط با «غرب» ایجاد شد. البته مسکو در ماه مه ۱۹۵۵ دست به ایجاد «پیمان ورشو» زد که اتحادی سیاسی- نظامی بود که کشورهای اروپای شرقی را گرد هم می آورد. اما، اتحاد شوروی اقدامات دوستانه متعددی نیز انجام داد و پیشنهاد کرد کمربندی از کشورهای بی طرف بین دو قطب قدرت ایجاد شود. این پیشنهاد پرسش هایی برای «غربی ها» ایجاد کرد که این مقاله منتشر شده در سال ۱۹۵۵ به آنها می پردازد.
تنش زدایی با اتحاد شوروی به نخستین روز پس از مرگ ژوزف استالین (۵ مارس ۱۹۵۳) بازمی گردد. در نخستین هفته های پس از مرگ او، رویدادهای بسیار معناداری مشاهده شد: ازسرگیری گفتگوهای پانمونجوم (۱)، سپس امضای ترک مخاصمه کره، ازسرگیری روابط دیپلوماتیک با اسرائیل (در ژوییه ۱۹۵۳) و ملایم شدن لحن تبلیغات ضد آمریکایی. شورش ها در برلن (۲)، موضوع بریا (۳) شاید ترمزی برای تحول در این تنش زدایی بود اما در زمستان سال های ۱۹۵۴- ۱۹۵۳ ازسر گرفته شد. مسکو پس از رد کردن اولیه، ناگهان برگذاری کنفرانس ۴ جانبه پیشنهادی غربی ها را پذیرفت. با آن که درمورد آلمان هیچ توافقی به دست نیامد و درباره اتریش (۴) ویاچسلاو مولوتوف، وزیر امور خارجه اتحاد شوروی در آخرین دقیقه شرایطی غیرقابل پذیرش برای غرب مطرح کرد، احساس بیشتر ناظران این بود که تنش زدایی درحال انجام است.
در ژانویه ۱۹۵۴، دیپلومات ها و روزنامه نگاران متقاعد بودند که از شدت جنگ سرد کاسته شده و کم کم همه چیز آرام می شود
رفتار دوستانه شوروی ها و تمایل آشکار آنها به انجام رساندن گفتگو درباره اروپا و آسیا چنان مشهود بود که اکثریت دیپلومات ها و روزنامه نگاران حاضر در ژانویه ۱۹۵۴ در پایتخت پیشین آلمان به این باور رسیده بودند که از شدت جنگ سرد کاسته شده و همه چیز کم کم آرام می شود. به علاوه، در همان زمان، کرملن چهره ای آشتی جو نشان می داد و رفتار غرب نشانه هایی از حسن نیت داشت. رئیس جمهوری هری ترومن (۱۹۵۳- ۱۹۵۴) با برکناری ژنرال داگلاس مک آرتور (۵) به درخواست موکد متحدان اروپایی، می باید شوروی ها را قانع می کرد که اگر خواهان محترم شمرده شدن خطوط تقسیم بندی شده در کنفرانس یالتا هستند، خود نیز می باید به آن احترام بگذارند. چند ماه بعد، اراده فراگیر به صلح جویی، دوایت آیزنهاور (۱۹۶۱- ۱۹۵۳) را به قدرت رساند.
انجام توافق های پاریس (۶) در این فضای آرام شده، از نگرانی «جامعه دفاع از اروپا» (CED) کاست (مقاله آن- سسیل روبرت در همین مجموعه بخوانید) و شاید برای مسکو هم مطلوب بود.
در نهایت به نظر می آمد که اتحاد شوروی ترجیح می دهد منتظر بماند تا موضع غرب روشن تر شود تا پس از امضای «پیمان ورشو» (ماه مه ۱۹۵۵)، در شرق نیز وضعیتی مشابه ایجاد گردد. اما به زودی معلوم شد که در صورت انجام توافق درمورد امنیت اروپا این پیمان نسخ خواهد شد. با ترغیب یوسیپ بروز تیتو در یوگوسلاوی و نشان دادن نمونه بی طرفی سوئیس برای اتریش، بخوبی معلوم شد که اتحاد شوروی منتظر زمان مناسب برای تشکیل کمربندی از کشورهای بی طرف بین دو بلوک بود. به این ترتیب، فکری که آمریکایی ها در سال ۱۹۴۶ داشتند، اما اکنون به نظر می آمد کمی آنها را دچار هراس می کند، انجام می شد.
نخستین تفسیر: درواقع هیچ چیز تغییر نیافته بود ولی رهبران اتحاد شوروی به گستره خطاهای خود پی برده بودند. آنها موجب ایجاد ترس در «غربی ها» شده و با این کار آنها را به گرفتن جبهه دفاعی واداشته بودند که راه را بر هرگونه تلاش جدید برای پیشرفت امپراتوری شوروی می بست. به این ترتیب، آنها به تاکتیک نرمش رو آوردند و بجای نشان دادن دندان ها، لبخندی بر لب ها نشاندند تا جبران مافات کنند. کسانی که چنین استدلالی دارند، نتیجه می گیرند که درواقع اتحاد شوروی خطرناک خواهد شد. غرب با حریفی روبرو است که پیشنهادهایی عرضه می کند که خودش کاملا میداند که قابل پذیرش نیست و می تواند [در این بازی شطرنج] مهره های خود را در نیروهای متحد رسوخ دهد.
تفسیر دوم: اتحاد شوروی به دلایلی که ما درست نمی دانیم (مشکلات اقتصادی، رقابت های داخلی، تنش با چین، ترس از بمب هیدروژنی، یا به سادگی رواج رفاه طلبی در نظام شوروی) دستکم به طور موقت از گسترش امپراتوری خود چشم خواهد پوشید. رهبران کرملن شاید با ترس از این که دراثر تفرقه زیاد قدرت خود را ازدست بدهند، با صمیمیت بکوشند همه مسایل خود با متحدین را حل و فصل کنند. یک همکاری فنی، بخصوص در عرصه استفاده صلح آمیز از نیروی اتمی، موجب برقراری ثبات بین دو بلوک می شود و گسترش یک منطقه بی طرف در اروپا و آسیا، تنش زدایی عمومی ایجاد می کند. به تدریج، تفاوت های بین دو نظام، که به نظر غیرقابل حل می آید، کم و کمتر می شود. کاهش تنش موجب کاسته شدن از بودجه های نظامی و درنتیجه بهبود شرایط زندگی در دو سوی پرده آهنین می شود، بدگمانی ها ازبین می رود، از دیکتاتوری ها در شرق و ضدیت با کمونیسم (مک کارتیسم) در غرب کاسته می شود و انواع مبادلات به شدت افزایش می یابد. دیدار کشاورزان روسی از ایالات متحده یا بازگشایی آژانس مسافرتی روسی اینتوریست، گویای انجام تغییرات عمیق در عادت ها است. آیا در ماه مه ۱۹۵۵، مولوتوف بدون داشتن حتی یک محافظ روسی برای خود به وین نرفت ؟
سرانجام سومین تفسیر، که نتیجه گیری ها – اگر نه انگیزه ها-ی آن با تفسیر دوم یکسان است: اتحاد شوروی، کم و بیش با قابلیت و مهارت، همواره فقط درپی تأمین امنیت خود بوده است. اکنون درمورد مقاصد غرب اطمینان یافته و در نتیجه می خواهد، چنان که همیشه بوده، بر پایه های مستحکم خود – و نه محترم شمرده شدن تلویحی حفظ وضع موجود- یعنی همزیستی مسالمت آمیز، که همواره به آن دلبسته بوده تکیه کند.
انتخاب بین این فرض و تفسیرها دشوار است. به هرصورت، اکنون صبر کردن و چشم دوختن به آینده برای غرب غیرممکن است. زمان آن رسیده که دیپلومات ها قدرت تخیل داشته باشند.
۱- روستائی واقع در مرز بین کره شمالی و جنوبی که درژوئیه ۱۹۵۳، امضای آتش بس در آن به جنگ کره پایان داد. جنگی که از یک سو کره شمالی ، چین و اتحاد جماهیر شوروی را در مقابل کره جنوبی که توسط ائتلاف غربی به رهبری ایالات متحده حمایت می شد، قرار داده بود.
۲- در ژوئن ۱۹۵۳، افزایش شدت کار در کارخانه های برلین موجی از اعتصابات را به راه انداختند. این شورش فروکش می کند و از آن در جهت تقسیم بندی برلن و آلمان استفاده می شود.
۳- دست راست استالین و عامل پاکسازی های دهه ۱۹۳۰، لاورنتی بریا امیدوار بود که پس از مرگ استالین در ماه مه ۱۹۵۳جای او را بگیرد. او در ماه ژوئن دستگیر و در دسامبر ۱۹۵۳ اعدام شد.
۴- در سال ۱۹۴۵، اتریش و پایتخت آن، مانند آلمان، توسط ایالات متحده، انگلستان، فرانسه و اتحاد جماهیر شوروی اشغال شد. در سال ۱۹۵۳، در ازای عقب نشینی، مسکو خواهان پرداخت هزینه نگهداری نیروهای خود و بی طرفی کشور است. معاهده دولتی اتریش توسط چهار کشور اشغالگر در ماه مه ۱۹۵۵ امضا شد.
۵- در راس نیروهای اشغالگر آمریکایی در ژاپن پس از جنگ جهانی دوم، او فرمانده سازمان ملل در کره در سال ۱۹۵۰ شد.
۶- توافقنامه پاریس حاکمیت کامل آلمان غربی و تسلیح مجدد آن در چارچوب فرماندهی یکپارچه ناتو را فراهم می کند البته با «حقوق محفوظ» متفقین، از جمله اتحاد جماهیر شوروی، بر کل آلمان.
ANDRE FONTAINE
تاریخ دان و روزنامه نگار (2013- 1921)، مدیر نشریه «لوموند» از 1985 تا 1991
نویسنده ANDRE FONTAINE برگردان شهباز نخعي