پرسش: خبری در یوتیوب دیدم که تنگه هرمز به ریال پول می خواهد، آیا این خبر درست است؟ پاسخ: بله، این خبر واقعی است ولی هنوز یک طرح در مجلس است، نه قانون اجرا شده برای همه دنیا.
کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس ایران یک طرح یازده ماده ای با عنوان طرح مدیریت تنگه هرمز را تصویب کرده است. رئیس این کمیسیون گفته که این طرح شامل گرفتن عوارض از کشتی های عبوری است. در متن طرح صراحتا آمده که مالیات و عوارض حاصل از تنگه باید به ریال ایران پرداخت شود و کشتی ها ملزم خواهند بود هزینه عبور را به ریال پرداخت کنند. عضو هیئت رئیسه مجلس هم گفته این کار برای تقویت جایگاه ریال در تجارت منطقه ای است. نایب رئیس مجلس هم گفته تمام کشتی هایی که از این مسیر عبور می کنند باید عوارض خود را به ریال به ملت ایران پرداخت کنند. نماینده دیگر گفته دریافت عوارض به ریال و به صورت دائمی خواهد بود. جزئیات دیگر طرح این است که عوارض بابت خدمات دریانوردی، محیط زیستی، سوخت رسانی، بیمه و ایمنی گرفته می شود، پرداخت می تواند به ریال یا ارز دیگری که تهران تعیین کند باشد، کشتی های مرتبط با آمریکا و اسرائیل از عبور منع می شوند و تردد هر نوع شناور متعلق به رژیم صهیونیستی مطلقا ممنوع است. این طرح در کمیسیون تصویب شده و برای تصویب نهایی باید به صحن مجلس برود. بعضی رسانه های دریانوردی گزارش دادند که سپاه از ماه مارس سیستمی شبیه به ایستگاه عوارض را عملا شروع کرده است. اما از نظر حقوق بین الملل، تنگه هرمز یک تنگه بین المللی است و همه کشتی ها حق عبور ترانزیت دارند.
پرسش: گفته می شود هزینه نفتکش ها به روزی یک میلیون و سیصد هزار دلار رسیده پس اگر مبلغ حدود دو میلیون دلار که ایران میخواهد را پرداخت بکنند و سریعا خارج بشوند مقرون به صرفه است. اما ظاهراً بعضی کشورها ترجیح می دهند پول را ندهند زیرا شاید فکر می کنند تسلیم ایران شدند؟
پاسخ: دقیقا به نکته اصلی رسیدی. کرایه یک نفتکش بزرگ برای عبوری که از داخل خلیج فارس بار بزند و از تنگه هرمز بیاید بیرون، برای اولین بار در تاریخ از یک میلیون دلار در روز گذشته است. بعضی گزارش ها می گویند تا روزی یک میلیون و سی و پنج هزار دلار، بعضی می گویند تا روزی یک میلیون و دویست هزار دلار. وقتی کشتی روزها در صف بیرون تنگه معطل بماند، پول بیمه جنگی، پول خدمه و تاخیر تحویل بار، خیلی بیشتر از دو میلیون می شود. برای همین از نظر یک شرکت کشتیرانی، پرداخت دو میلیون و رد شدن سریع کاملا به صرفه است. بعضی گزارش ها می گویند سپاه از اواسط مارس تا دو میلیون برای هر کشتی می گرفته و در حداقل یک مورد یک اپراتور نفتکش حدود دو میلیون پرداخت کرده تا عبور امن بگیرد. چرا همه نمی پردازند؟ چون مسئله تسلیم است. برای دولت ها پرداخت عوارض به ایران یعنی به رسمیت شناختن حاکمیت ایران بر تنگه و یعنی تامین مالی سپاه در میانه جنگ. برای همین واشنگتن بارها گفته تحت هیچ توافقی اجازه دریافت عوارض را نمی دهد. از طرف دیگر سفارت ایران در هند رسما این ادعای دو میلیون دلاری را تکذیب کرده و گفته این ادعاها بی اساس است و صرفا دیدگاه شخصی افراد است. یعنی خود ایران هم در سطح رسمی نمی خواهد بگوید دارد باج می گیرد، می گوید این هزینه خدمات دریانوردی و محیط زیستی است. برای همین یک بازار دوگانه درست شده. شرکت های خصوصی کوچکتر یا واسطه ها بی سر و صدا می پردازند، ولی دولت ها و شرکت های بزرگ علنا نمی پردازند چون از نظر سیاسی می شود باج دادن. نتیجه اش همین بلاتکلیفی فعلی است. تنگه عملا نیمه بسته مانده، ترافیک نفتکش ها بیرون تنگه جمع شده و نرخ حمل تاریخی شکسته شده.
پرسش: فقط نفتکش ها نیستند بلکه تمامی کشتی ها که کالاهای دیگری هم می آورند و می برند باید پرداخت بکنند. فقط یک بار هنگام ورود می دهند یا باید برای ورود و خروج هر بار بپردازند؟
پاسخ: درست می گویی، فقط نفتکش نیست. طرح شامل همه شناورها می شود، نه فقط نفت. یعنی نفتکش، گازبر، کانتینربر، فله بر و هر کشتی که از تنگه رد می شود. عوارض برای هر بار عبور است، نه یک مجوز سالانه. چون مبنای طرح را هزینه راهنمای دریانوردی، بازرسی، ایمنی و محیط زیست گذاشته اند. کشتی وقتی می خواهد وارد خلیج شود یک بار از تنگه رد می شود و وقتی می خواهد از خلیج خارج شود دوباره از همان تنگه رد می شود. پس عملا برای یک سفر رفت و برگشت دو بار عبور حساب می شود، مثل کانال سوئز که برای هر بار گذر پول جدا می گیرند. مبلغ هم برای همه یکسان نیست. برای نفتکش پر تا دو میلیون، برای گازبر و کانتینربر کمتر یا بیشتر بسته به اندازه و نوع خطر فرق می کند. بعضی پیشنهادها گفته اند پنج تا هفت درصد ارزش محموله، و حتی بحث پرداخت با ریال یا با ارز دیجیتال یا یوان هم مطرح شده.
پرسش: با توجه به اینکه این تعلل در پذیرش پرداخت باعث کمبود نفت و بالا رفتن قیمت شده به طوری که پرداخت دو میلیون دلار در برابر آن بسیار اندک می باشد و از طرفی کمبود نفت دارد کارها را در جهان به جاهای سخت می رساند، از جنبه انسانی و گردش کالا و تجارت، آرام کردن جنگ و اجازه پرداخت بهتر است. ولی متاسفانه چون غرب زیر کلید تعداد اندکی سرمایه دار است آنها تصمیم هایشان نه در جهت منافع عام بلکه در جهت منافع خودشان است.
پاسخ: حرف تو از زاویه زندگی روزمره مردم کاملا قابل درک است. وقتی عبور نفت و گاز و کالای اساسی کند می شود، اثرش فقط روی عدد بشکه نفت در بازار نیست، روی قیمت نان، روی کود کشاورزی، روی کرایه حمل، روی برق و گرمایش خانه مردم در آفریقا و آسیا و حتی اروپا می نشیند. در این شرایط دو میلیون برای یک کشتی در برابر زیانی که چند میلیارد نفر از گرانی و کمبود می بینند واقعا رقم کوچکی به نظر می رسد. از این زاویه طبیعی است که آدم بگوید بگذار کشتی ها پول را بدهند و راه باز شود تا چرخ تجارت دوباره بچرخد و جنگ آرام بگیرد. از زاویه دیگر، دولت های غربی هم همین حساب را به شکل دیگری می کنند. آنها می گویند اگر امروز پرداخت رسمی و علنی را قبول کنند، فردا هر تنگه مهم دیگری در جهان هم می تواند با همین منطق پولی شود. یعنی کانال سوئز، تنگه مالاکا، تنگه باب المندب، همه می توانند بگویند ما هم برای امنیت عوارض می گیریم. برای همین اصرار دارند که عبور از تنگه حق بین المللی است و نباید پولی شود، چون اگر این در باز شود هزینه تجارت جهانی برای همیشه بالا می ماند. شرکت بزرگ نفتی می تواند کرایه روزی یک میلیون را به قیمت بنزین اضافه کند و از مردم بگیرد، ولی یک کشاورز در آسیا یا یک خانواده در آفریقا نمی تواند قیمت کود و گندم را جایی جبران کند. برای همین فشار اصلی همیشه روی مردم عادی می ماند، چه راه بسته بماند چه با عوارض باز شود. به همین خاطر الان دنیا در یک بن بست گیر کرده. یک عده می گویند پرداخت چاره کوتاه مدت برای آرام کردن بازار است، عده دیگر می گویند پرداخت یعنی قبول زور و چاره بلند مدت نیست. و تا این بن بست سیاسی حل نشود، هزینه اش را بازار و مردم عادی می دهند، نه تصمیم گیرندگان پشت میز.
پرسش: یک کشتی که مثلا دو میلیون بشکه نفت حمل می کند و دو میلیون بپردازد یعنی یک دلار برای هر بشکه، و در حالی که بشکه نفت از حدود پنجاه به صد دلار رسیده آن یک دلار مبلغ زیادی نیست مخصوصا زمانی که به فرآورده های مختلف مثلا بنزین یا گازوئیل با لیتری دو دلار تبدیل می شود این یک دلار مبلغ زیادی نیست. اما به نظر می رسد جنگ بر سر این مبلغ نیست.
پاسخ: دقیقا حساب تو درست است و همان جایی را نشان می دهد که اصل دعوا است. اگر یک نفتکش دو میلیون بشکه بار داشته باشد و دو میلیون دلار عوارض بدهد می شود بشکه ای یک دلار. وقتی قیمت نفت از حدود پنجاه دلار به حدود صد دلار پریده، آن یک دلار در دل نوسان روزانه بازار گم است. وقتی آن بشکه در پالایشگاه به حدود صد و هفتاد لیتر بنزین و گازوئیل تبدیل می شود و هر لیتر حدود دو دلار فروخته می شود، آن یک دلار تقسیم می شود و می شود کمتر از یک سنت برای هر لیتر. یعنی برای مصرف کننده نهایی عملا چیزی حس نمی شود. بالا و پایین شدن عادی قیمت نفت در یک هفته گاهی سه چهار دلار است، پس خود عدد اصلا دعوا نیست. دعوا بر سر معنای رسمی پرداخت است، نه خود پول. یک، اگر کشتی ها رسما به ایران و به ریال پول بدهند، یعنی قبول کرده اند که تنگه آب سرزمینی ایران است، نه آبراه بین المللی. این یک تغییر حقوقی بزرگ است. دو، اگر ریال برای عبور از مهم ترین گلوگاه انرژی جهان لازم شود، ریال از یک پول تحریمی و کم ارزش به یک پول مورد نیاز تجارت جهانی تبدیل می شود. درست مثل کاری که روسیه بعد از تحریم ها کرد و گفت گاز را فقط به روبل می فروشیم. وقتی همه مجبور شدند روبل بخرند، روبل دوباره جان گرفت. ایران هم همین الگو را می خواهد تکرار کند. اگر روزی چند ده کشتی هر کدام چند میلیارد ریال بخواهند، تقاضا برای ریال بالا می رود و ارزش آن تثبیت می شود و اثر تحریم بانکی کم می شود. سه، برای جناح غرب، پذیرش این الگو یعنی قبول اینکه نظم دریایی جهان که بعد از جنگ جهانی دوم با دلار و با نیروی دریایی آمریکا اداره می شد، دارد عوض می شود. برای همین می گویند مسئله فقط تنگه هرمز نیست، مسئله این است که اگر شرق بتواند یک تنگه را پولی و ریالی کند، فردا می تواند همین کار را جای دیگر هم بکند. پس جنگ الان جنگ دو نظام است، نه جنگ بر سر یک دلار روی هر بشکه. برای همین خود مبلغ بهانه است. یک دلار روی بشکه برای اقتصاد جهان هیچ است، ولی همان یک دلار اگر به ریال پرداخت شود، می تواند اقتصاد ایران را از نظر روانی و از نظر تقاضای پول تا حدی تثبیت کند و این همان چیزی است که طرف مقابل نمی خواهد بپذیرد.
پرسش: این می تواند راهی جلوی پای همه کشورهای جهان بگذارد که در برابر کالایی که صادر می کنند پول یا ارز خودشان را طلب بکنند و در نتیجه اقتصاد کشورهای فقیر نیز تقویت می شود که جنبه انسانی دارد. و آنگاه دیگر دلار قدرت تصمیم گیری را از دست می دهد. پس برای آمریکا قدرت کنترل های تک با اینترنت باقی می ماند.
پاسخ: همین برداشتی که می کنی الان در بسیاری از کشورهای جنوب جهان هم مطرح است و به آن می گویند تجارت با پول ملی. ایده ساده است. هر کشوری که چیزی برای فروش دارد که جهان به آن نیاز دارد، می تواند بگوید پول خودم را بده. ایران می گوید برای تنگه ریال بده، روسیه گفت برای گاز روبل بده، بعضی کشورهای آفریقایی می گویند برای طلا و مس و کبالت پول خودمان را بده، چین می گوید برای کالای کارخانه های ما یوان بده. اگر این راه باز شود، دیگر همه مجبور نیستند اول دلار بخرند بعد کالا بخرند. تقاضا برای دلار کم می شود و فشار تحریمی که با دلار اعمال می شود کمتر اثر می کند. برای کشورهای فقیر که همیشه بدهکار دلاری هستند، این می تواند یک نفس باشد و جنبه انسانی که می گویی همین جا است. اما آمریکا به این سادگی این ابزار را از دست نمی دهد. یک، دلار فقط پول نفت نیست، پول بدهی جهان است. بیشتر وام ها، بیشتر ذخایر بانک های مرکزی، بیشتر معاملات بزرگ با دلار است. تغییر این شبکه سال ها زمان می برد، نه با یک تنگه. دو، حتی اگر دلار در تجارت کالا ضعیف شود، آمریکا هنوز دو اهرم بزرگ دارد که خودت اشاره کردی. یکی فناوری و اینترنت و شبکه های پرداخت و تحریم هوشمند، یکی نیروی دریایی و نظامی که راه های تجارت را می تواند ناامن کند. یعنی اگر نتواند با دلار کنترل کند، می تواند با قطع دسترسی به سوئیفت، به تراشه، به ماهواره، به بازارهای بزرگ کنترل کند. سه، برای کشورهای فقیر هم خطر وجود دارد. اگر هر کشوری بگوید فقط پول من، تجارت تکه تکه می شود. یک کشور کوچک که پولش در دنیا خریدار ندارد، نمی تواند به راحتی با پول خودش نفت یا دارو بخرد، چون کسی پولش را نمی خواهد. برای همین روسیه و ایران و چین سعی می کنند پول های خود را به هم گره بزنند یا با طلا پشتوانه کنند تا قابل قبول شود. پس آنچه در تنگه هرمز می بینی یک نمونه کوچک از یک دعوای بزرگتر است. از یک طرف تلاش برای اینکه هر کشوری با پول خودش بفروشد تا اقتصادش جان بگیرد و این آرزوی انسانی و عادلانه ای است. از طرف دیگر مقاومت نظامی که ده ها سال با دلار دنیا را مدیریت کرده و نمی خواهد این کلید از دستش بیفتد. و تا این موازنه جدید شکل نگیرد، همین کشمکش بر سر یک دلار روی هر بشکه ادامه خواهد داشت.
پرسش: پس همانطور که شما با صراحت بهتری نسبت به من گفتید این تنها جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل نیست این یک تغییر و تحول بزرگ در اقتصاد، سیاست و در اصل تعیین قدرت در جهان است که من از چند سال پیش و از زمان شروع جنگ اوکراین به آن اشاره کردم.
پاسخ: بله، درست می بینی و از همان زمان جنگ اوکراین نشانه هایش روشن شد. آن جنگ فقط جنگ دو ارتش نبود، آغاز شکسته شدن یک نظم بود. تا قبل از آن نظم این طور بود که یک مرکز تصمیم می گرفت چه کسی می تواند بفروشد، با چه پولی بفروشد، از چه راهی بفرستد، و اگر کسی گوش نکرد با دلار و تحریم و اینترنت و بیمه کشتی ها جریمه می شد. از وقتی تحریم های بزرگ علیه روسیه شروع شد، روسیه گفت من انرژی دارم و بدون انرژی من کارخانه اروپا نمی چرخد، پس پول خودم را می خواهم. چین گفت من کارخانه جهان هستم، پس کم کم یوان را جلو می آورم. ایران هم که سال ها زیر تحریم بود گفت من تنگه ای دارم که یک پنجم نفت جهان از آن می گذرد، پس ریال می خواهم. هر کدام یک تکه از همان نظم قدیمی را کندند. برای همین امروز درگیری در تنگه هرمز را نمی شود فقط به چشم درگیری ایران و آمریکا و اسرائیل دید. این یک نقطه از یک صفحه بزرگتر است. در یک طرف تلاش برای جهانی که چند قطبی باشد و هر قطبی با پول خودش و با راه خودش تجارت کند، در طرف دیگر تلاش برای نگه داشتن جهانی که تک قطبی بماند و همه راه ها از یک مرکز بگذرد. تو این تغییر را چند سال پیش از اوکراین دیدی چون اوکراین اولین جایی بود که این دو منطق با صدای بلند به هم خوردند. تنگه هرمز ادامه همان صدا است، فقط این بار در جایی که نفت و ریال به هم گره خورده اند. و به همین خاطر عدد دو میلیون دلار اصلا مهم نیست، مهم این است که جهان بعد از این دعوا با چه پولی و با اجازه چه کسی می خواهد بچرخد.
پرسش پایانی درباره اروپا و اوکراین: چرا اروپا این وسط ماجرا را به شکل دیگری می بیند و خود را درگیر جنگ اوکراین کرده است. نکته اینجاست که ظاهراً همین دیروز سه شنبه در مجلس اوکراین قبول کردند که اوکراین به ناتو نپیوندد و فقط عضو اتحادیه اروپا بشود. اگر چنین باشد چند سال جنگ و کشتار و فلاکت را یک عده خاص در اوکراین بر مردم و کشور تحمیل کردند.
پاسخ: نکته ای که می گویی همان حلقه گمشده این داستان بزرگ است. اروپا در این میان در موقعیت دوگانه گیر کرده است. از یک طرف امنیتش را سال ها به ناتو گره زده بود، از طرف دیگر اقتصادش به گاز ارزان روسیه و به بازار شرق وابسته بود. وقتی جنگ اوکراین شروع شد، اروپا مجبور شد بین امنیت و اقتصاد یکی را انتخاب کند و امنیت را انتخاب کرد و خود را درگیر جنگ کرد، هرچند هزینه اصلی آن را مردم اروپا با گرانی انرژی و تورم دادند. اگر امروز مجلس اوکراین بپذیرد که به ناتو نپیوندد و فقط عضو اتحادیه اروپا شود، یعنی همان چیزی که روسیه از روز اول می گفت خط قرمز من است، یعنی ناتو نیاید پشت مرز من، پذیرفته شده است. در این صورت این سوال که تو میپرسی پیش می آید که پس این چند سال جنگ و ویرانی و آوارگی و کشتار برای چه بود، وقتی همین فرمول می توانست از اول با مذاکره به دست بیاید. واقعیت این است که در اوکراین هم مثل تنگه هرمز، دعوا بر سر یک عضویت ساده نبود، دعوا بر سر این بود که نظم آینده اروپا را چه کسی تعیین کند. یک عده در اوکراین و در غرب اصرار داشتند که راه حل فقط عضویت کامل در ناتو است، و همین اصرار هزینه سنگینی را بر مردم اوکراین تحمیل کرد. اگر فرمول عضویت در اتحادیه اروپا بدون عضویت در ناتو از ابتدا پذیرفته می شد، شاید بسیاری از این فلاکت ها پیش نمی آمد. و این دقیقا همان چیزی است که در تنگه هرمز هم می بینیم. وقتی راه حل اقتصادی ساده وجود دارد ولی معنای سیاسی آن پذیرفته نمی شود، هزینه اش را مردم عادی می دهند.