.
جمعه ۱ شهريور ۱۳۹۸.
امروز:
Aug 23 2019.
برابر با

 ارسال مطلب به ایران تریبون

matlab@iran-tribune.com

منتخب ایران تریبون

نشریات

یکشنبه, 08 ارديبهشت 1398 ساعت 20:46

سیامک صبوری: رضاشاه و تشکیل دولت متمرکز نیمه مستعمراتی در ایران

بخش دوازدهم: اعلیحضرتِ دزدان

شخصیت و زندگی اقتصادی رضا شاه

این سلسله مقالات با جمله‌ای از مارکس درباره ناپلئون سوم (1873-1808) شروع شد که «مبارزۀ طبقاتی در فرانسه... اوضاع و احوال و وضعیتی به‌وجود آورد که در نتیجۀ آن، آدم کم‌مایۀ دلقک‌مأبی توانست قیافۀ قهرمان به خود بگیرد». با تکرار این جمله وارد بحث زندگی فردی و خصلت‌های شخصی رضا شاه می‌شویم. تاریخ را نمی‌توان و نباید با تحلیل ویژگی‌های شخصی و رفتاری این یا آن شخصیت تأثیرگذار تحلیل کرد، اما بررسی زندگی شخصی و روحیات و اخلاقیات رضا شاه برای افشا کردن تمامی داستان‌ها و تحریفاتی که طرفداران او و بخشی از توده‌های ناآگاه مردم که دل به شخصیت «این مرد بزرگ و ایران‌ساز» بسته اند، لازم است.

شخصیت و زندگی رضاخان پالانی از خدمت در فوج قزاق تا رسیدن به مقام سلطنت را از زوایای مختلف می‌توان بررسی کرد و واقعیت و یاوۀ تمام افسانه‌ها و حکایت‌هایی که از اراده، هوش، شجاعت و مردم دوستی او نقل می‌شوند را روشن کرد. اما در این نوشته بیشتر بر دو بُعد این مساله یعنی مرام و منشِ رضاخان در برخورد با همکاران و دوستانش و وضعیت مالی و اقتصادی او تمرکز می‌شود. چرا که امروزه در بستر فساد اقتصادی و سیاسی مسئولان رژیم جمهوری اسلامی و هزارتوی دزدی‌ها و رقابت‌ها و زیرآب‌زنی‌های رایج در کل دستگاه حکومت از شخص علی خامنه‌ای و بیت او تا دولت، وزارتخانه‌ها، نیروهای مسلح، نهادهای امنیتی، آقازادگان و غیره، سلطنت پهلوی و به‌ویژه دوران رضاشاه به‌عنوان نمونه‌ای از سلامت و صداقت و تعهد دهان به دهان‌می شود.

یک متحد فرصتطلب

دربارۀ اراده و هوش شخصی رضاخان و نقش این دو در به قدرت رسیدنش، واقعیت و افسانه به هم پیوسته و روایت می‌شوند. اما رضاخان بدون کمک و مساعدتِ بسیاری از عوامل و عناصر مانند قدرت‌های خارجی (به‌ویژه انگلستان)، بعضی از روحانیون بلند مرتبه، برخی سرانِ اشراف و نخبگانِ قجری، تکنوکرات‌های تازه به دوران رسیده و حتی شماری از روشنفکران، پا در نردبان قدرت نمی‌گذاشت. یادداشت‌های سلیمان بهبودی مستخدم شخصی رضاخان گویای این است که او در ابتدای کارش چگونه به دلجویی و جلب موافقت و توجه صاحبان قدرت از روحانیون تا سران عشایر و امرای ارتش و نمایندگان مجلس و بازرگانان بانفوذ پرداخت.[1] اما نکته قابل توجه این است که شاه ریاکارانه به هیچ‌کدام از متحدینش وفادار نماند و به‌ویژه در مورد یاورانِ داخلی‌اش، فرصت‌طلبانه بعد از رسیدن به قدرت و تثبیت موقعیتش با تیغ حذف و داغ و درفش سرکوب برخورد کرد. تعدادی از نزدیک‌ترین یاران و مشاوران رضا شاه که در به قدرت رسیدن او نقش مستقیم داشتند اما بعدها مورد غضب شاه قرار گرفته و عزل، زندانی، تبعید و معدوم شدند عبارتند از:

فیروز میرزا نصرت‌الدوله (1316-1264) وزیر دارایی رضا شاه که در سال 1308 عزل و بعد از مصادره اموالش زندانی و تحت نظر بود و نهایتا در سال 1316 پس از تبعید به سمنان به‌قتل رسید. عبدالحسین تیمور تاش (1312-1262) دوست نزدیک شاه و وزیر دربار که در 1311 دستگیر و یک سال بعد در زندان به‌قتل رسید. جعفرقلی خان سردار اسعد بختیاری (1313-1259) وزیر جنگ که در 1312 دستگیر و یک سال بعد در زندان به‌قتل رسید. علی اکبر خان داور از یاران نزدیک رضاخان و بنیان‌گذار دادگستری جدید در ایران که به‌علت اختلاف نظر درباره سیاست‌های اقتصادی دولت با شاه، تحت فشار قرار گرفت و در 1315 دست به خودکشی زد.

این خط و مشی ریاکارانه و فرصت‌طلبانه دربارۀ متحدین که با سوار شدن بر شانه‌های آن‌ها جهت رسیدن به قدرت شروع و با عزل، دستگیری و قتلشان به پایان می‌رسد، در تاریخ معاصر جهان و ایران به جز آدولف هیتلر، در مشی و مرام روح الله خمینی هم دیده شده است. خمینی هم برخوردی مشابه رضاخان را در مورد متحدین و یارانش که در رسیدن او به قدرت نقش اساسی ایفا کردند، پیشه کرد. چهره‌هایی مانند مهدی بازرگان، ابوالحسن بنی‌صدر، ابراهیم یزدی، آیت‌الله شریعتمداری، صادق قطب‌زاده و سرانجام حسینعلی منتظری.

اعلیحضرتِ دزدان

رضاخان میرپنج سربازِ سادۀ فوج قزاق، پس از رسیدن به قدرت و در مهر 1320 که از قدرت عزل و تبعید شد، ثروتمندترین شخص ایران و یکی از ثروتمندترین چهره‌های خاورمیانه بود. دربارۀ مقدار دقیق ثروت و دارایی‌های رضا شاه، هنوز آمار و جمع‌بندی دقیقی صورت نگرفته، اما تمامی روایت‌ها بیانگر ثروت بسیار زیاد او است.

ویلبر یکی از زندگی‌نامه‌نویسان طرفدار رضا شاه می‌گوید ثروت او هنگام مرگ، سه میلیون پوند و حدود یک و نیم میلیون هکتار زمین بود.[2] از آن‌جا که زمینداری و داشتن اراضی کشاورزی رعیتی، مهم‌ترین منبع ثروت در ساختار فئودالی جامعه بود، رضا شاه شهوت و حرص عجیبی به داشتن زمین و مصادره اموال داشت. سفارت بریتانیا در سال 1932/1311 گزارش داد که رضا شاه حرص غریبی به زمین دارد و بسیاری از خانواده‌های صاحب زمین را با زور و تهدید زندان، وادار به فروش املاکشان می‌کنند.[3] حسن امیرعلایی از افسران ارتش که بعدها مورد غضب قرار گرفت و تمام اموالش به‌نفع شاه مصادره شد در 17 مهر 1320 در روزنامۀ تجدد ایران گفت که بهای اموالش بالغ بر پانصد هزار تومان بود و همگی به مصادره شاه درآمد.[4] ملکی نماینده ملایر در دوره سیزدهم مجلس درباره تصرف املاک و زمین‌های کشاورزی و مراتع توسط رضا شاه گفت که او چهل و چهار هزار سند مالکیت زمین به نام خودش صادر کرد.[5] حسین فردوست هم در خاطراتش می‌گوید درآمد خالصِ املاک شاه فقط در سال 1319، شصت و دو میلیون تومان بوده است.[6] همچنین در سفرنامه بلوشر ذکر شده که رضا شاه مالک چهل و چهار هزار پارچه آبادی و 58 میلیون پوند سپردۀ خارجی در بانک‌های انگلیس و 68 میلیون تومان سپرده در بانک ملی ایران بود.[7] این حجم از ثروت رضا شاه و خانواده‌اش در شرایطی بود که اکثریت دهقانان و روستاییان در فقر مطلق، گرسنگی و عدم وجود امکانات کافی به سر می‌بردند. در شهرهای استان گیلان و ارومیه (که از مناطق غنی‌تر کشور بودند) هشتاد درصد دهقانان کمتر از یک هکتار زمین داشتند و هفتاد و پنج درصدشان قادر به تأمین مایحتاج زندگی‌شان نبودند.[8] در برخی از مناطق جنوب و جنوب شرقی هم کشاورزان چند ماه سال را با خوردن آردِ هستۀ خرما، ملخ خشک شده و علف زنده می‌ماندند.[9]

رضا شاه همچنین بزرگترین سرمایه‌دار بخش صنعتی کشور بود. تنها در صنایع نساجی از دویست هزار دوک ریسندگیِ کارخانه‌های نساجی سراسر ایران، پنجاه و هشت هزار دوک به شخص شاه تعلق داشت.[10] در گزارش سال 1935 وزارت خارجۀ انگلستان آمده که رضا شاه املاک زیادی در مازندران داشت و برای افزایش قیمت بهای این زمین‌ها، به تأسیس کارخانه و هتل و تفریحگاه در این مناطق پرداخت و برای تأمین نیروی کار ارزان قیمت این کارخانه‌ها، به بیگاری کشیدن از مردم و سربازان وظیفه و حتی آدم‌ربایی از کارگران نساجی اصفهان متوسل شد. سفارت بریتانیا گزارش داد که کارخانه‌های او با کار بدون مزد، سر پا مانده‌اند.[11]

این‌ها فقط بخشی از دارایی منقول و ثبت شدۀ رضا شاه بود و از اموال غیر منقول و ثروت‌های اهدایی او اطلاعات دقیقی در دست نیست. به‌عنوان مثال فقط در یک مورد، جامعۀ زرتشتیان، هدایا و جواهراتی معادل 12140600 ریال به مناسبت تاجگذاری شاه به او دادند.[12] و مواردی از این دست، کم نبودند.

این بخش را با گزارشی از دیپلمات‌های بریتانیایی و آلمانی طی سال‌های 1926 تا 1933 درباره ابتلای رضا شاه به نوعی بیماری روانی و مصرف بالای تریاک توسط او به پایان می‌بریم:

...دود تریاک قوای ذهنی‌اش را پریشان کرده، قدرت تشخیص را از او گرفته... بدگمانی دیوانه‌وارش، فوران ناگهانی خشم و ناتوانی‌اش در دیدن اشیا در ابعاد واقعی‌شان را ممکن است به واقع بتوان به تسلیم شدنش به مواد مخدر نسبت داد. اما بی‌تحرکی مداومش، بی‌تفاوتی آشکارش نسبت به شهرت و محبوبیت خودش و مال‌اندوزی بی‌شرمانه‌اش را باید کمتر ناشی از علل عارضی، بلکه بیشتر ناشی از زیاده‌خواهی دانست...[13]

پانوشت:

 

  1. رضا شاه. خاطرات سلیمان بهبودی، شمس پهلوی و علی ایزدی. به اهتمام غلامحسین میرزاصالح. طرح نو. 1372
  2. به‌نقل از تاریخ ایران مدرن، یرواند آبراهامیان. ص 139 D Wilber. Reza Shah Pahlavi (Priceton: Exposition Press 1975 pp 243.244
  3. (به نقل از تاریخ ایران مدرن ص 140) British Legation. Report on seizures of land by the Shah. FO 371/ Persia 1932/34- 16077
  4. تاریخ بیست ساله ایران. حسین مکی. ج 4. 1361. ص 464
  5. روزنامه اطلاعات 12/11/1320
  6. خاطرات فردوست جلد یک. ص 111
  7. سفرنامه بلوشر 1363. ص 221
  8. انکشاف اقتصادی ایران و امپریالیسم انگلستان. سلطانزاده. ص 105
  9.  گذشته چراغ راه آینده است. جامی. ص 13
  10. به نقل از ابراهیم رزاقی. اقتصاد ایران. نشر نی 1371. ص 19
  11. (به نقل از تاریخ ایران مدرن ص 141) British Minister. Annual Report for Persia. 1934 FO371/ Persia 1934/35- 18995
  1.      تاریخ پهلوی و زرتشتیان، جهانگیر اوشیدری، انتشارات هوخت، تهران 1355 ص 88
  2. به نقل از ایران نو و زوال سیاستهای حزبی در دورۀ رضاشاه. مَتیو الیوت. در تجدد آمرانه. گردآوری تورج اتابکی. ترجمه مهدی حقیقت خواه.    نشر ققنوس. 1385. ص 114 و 115

به نقل از نشريه آتش90 –اردیبهشت 98

n-atash.blogspot.com

این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت داریداین آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید">

پانوشت:

  1. رضا شاه. خاطرات سلیمان بهبودی، شمس پهلوی و علی ایزدی. به اهتمام غلامحسین میرزاصالح. طرح نو. 1372
  2. به‌نقل از تاریخ ایران مدرن، یرواند آبراهامیان. ص 139 D Wilber. Reza Shah Pahlavi (Priceton: Exposition Press 1975 pp 243.244
  3. (به نقل از تاریخ ایران مدرن ص 140) British Legation. Report on seizures of land by the Shah. FO 371/ Persia 1932/34- 16077
  4. تاریخ بیست ساله ایران. حسین مکی. ج 4. 1361. ص 464
  5. روزنامه اطلاعات 12/11/1320
  6. خاطرات فردوست جلد یک. ص 111
  7. سفرنامه بلوشر 1363. ص 221
  8. انکشاف اقتصادی ایران و امپریالیسم انگلستان. سلطانزاده. ص 105
  9.   گذشته چراغ راه آینده است. جامی. ص 13
  10. به نقل از ابراهیم رزاقی. اقتصاد ایران. نشر نی 1371. ص 19
  11.     (به نقل از تاریخ ایران مدرن ص 141) British Minister. Annual Report for Persia. 1934 FO371/ Persia 1934/35- 18995  
  1.      تاریخ پهلوی و زرتشتیان، جهانگیر اوشیدری، انتشارات هوخت، تهران 1355 ص 88
  2. به نقل از ایران نو و زوال سیاستهای حزبی در دورۀ رضاشاه. مَتیو الیوت. در تجدد آمرانه. گردآوری تورج اتابکی. ترجمه مهدی حقیقت خواه.     نشر ققنوس. 1385. ص 114 و 115

به نقل از نشريه آتش90  –اردیبهشت 98

 n-atash.blogspot.com

این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

با ما در تماس باشید

عضویت در خبرنامه سایت