.
پنجشنبه ۳۱ مرداد ۱۳۹۸.
امروز:
Aug 22 2019.
برابر با

 ارسال مطلب به ایران تریبون

matlab@iran-tribune.com

منتخب ایران تریبون

پنج شنبه, 25 بهمن 1397 ساعت 03:40

تقلیل آدم‌ها به شماره؛ 'رفیقی نه مگر کوهستان'

نوشته ای از زندان مانوس

بهروز بوچانی، روزنامه‌نگار و پناهجویی که برنده مهمترین جایزه ادبی استرالیا شده است در یادداشتی برای صفحه ناظران از اردوگاه مانوس به چرایی نوشتن کتاب"رفیقی نه مگر کوهستان: نوشته ای از زندان مانوس" و بحث های پیرامون آن پرداخته است.

بوچانی 
باید تاکید کنم که این کتاب تلاشی برای توصیف زندگی در زندان مانوس با زبان ادبی است و پیامدهای سیاسی اش می تواند حاشیه آن قلمداد شود. این محصولی ادبی است که توصیف گر رنج های برهنه انسان است با همه تلخی ها و شیرینی هایش. این کتاب محصول پنج سال زندگی در تبعید در جزیره مانوس و تجربه ای وحشتناک از زندگی در یک زندان دور افتاده است
 انتشار کتاب "رفیقی نه مگر کوهستان:نوشته ای از زندان مانوس" و متعاقب آن دریافت جایزه ادبی ویکتوریا بازتاب رسانه ای جهانی داشت، اما ورای مقالات مهمی که در مجلات و سایت های ادبی درباره کتاب منتشر شده، عمده واکنش ها به شیوه نگارش کتاب بر روی پیام‌رسان واتس اپ با تاکید بر این نکته که یک پناهنده آن را نوشته متمرکز بود.

جدای از اینکه خود مراحل نگارش و تولید کتاب آن هم از جزیره کوچک مانوس بر علیه ساختارهای قدرت در جزیره بزرگ یعنی استرالیا، تصویری سوررئالیستی به دست می دهد سوال اصلی این است که این کتاب درباره چیست؟ و از چه می گوید؟

 

باید تاکید کنم که این کتاب تلاشی برای توصیف زندگی در مانوس با زبان ادبی است و پیامدهای سیاسی اش می تواند حاشیه آن قلمداد شود. این کار محصولی ادبی است که توصیف گر رنج برهنه انسان است با همه تلخی ها و شیرینی هایش و محصول پنج سال زندگی یک تبعیدی و تجربه ای وحشتناک در یک زندان دور افتاده در جزیره مانوس. عنوان کتاب آشکارا اشاره دارد به زندگی انسان کُرد و فرهنگ و تاریخ پر از تراژدی مردم کردستان که یکی از لایه های اصلی این کتاب است.

در این سال ها شاهد بوده ام که چگونه صدها پناهنده زندانی در این جزیره دور افتاده تحت تاثیر سیاست تبعید و شکنجه مقاومت کرده اند و در این مقاومت چندین نفر جانشان را از دست داده و ده ها نفر هم دچار آسیب های جدی فیزیکی و روحی شده اند، انسان هایی که اسیر چنگال قانونی هستند که آشکارا تعلیق شده است و اشاره ای است به تئوری"وضعیت استثنایی" از جورجو آگامبن، فیلسوف ایتالیایی. (وضعیت استثنایی، حالتی را بیان می‌کند که فرمانروا به نام منفعت همگانی، پا را از قانونمندی فراتر بگذارد.)

در این کتاب از آرای فیلسوفانی چون میشل فوکو و جورجو آگامبن استفاده کرده ام تا سیاست برخورد با پناهنده ها توسط کشوری با ساختارهای لیبرال دموکراسی را به چالش بکشم.

تاکنون چنین نوشته ای که در آن اینگونه به زندان مانوس و سیستمی که آن را اداره می کند اشاره شده باشد منتشر نشده است، حتی در مقالات و نوشته هایی که تاکنون در رسانه ها منتشر کرده ام به علت ظرفیت محدود زبان ژورنالیستی موفق نشده بودم که آن طور که می خواستم خواننده ها را با زندگی و رنج انسانهای در بند این زندان آشنا کنم. در اینجا نمی خواهم این کتاب را به عنوان یک منتقد ادبی مورد ارزیابی قرار بدهم و به ارزش های ادبی و یا هنری آن بپردازم و حتی نمی خواهم به به عنوان یک موضوع تاریخی یا سیاسی بدان نگاه کنم.

آنچه می خواهم اینجا بر آن تاکید کنم مفاهیمی است که در این کتاب بر روی آن ها متمرکز شده ام و اینکه چقدر در دنیای بیرون از زندان در جامعه استرالیا و یا جوامع غربی نمود بیرونی دارند. در واقع یکی از اهداف اصلی نوشتن این کتاب به این سبک این بوده که زندان مانوس را به عنوان یک پدیده پیچیده به عنوان" تئوری اندیشه زندان مانوس" به خواننده ها ارائه کنم.

مانوس 
"سیستم حاکم" و یکی از بخش های اصلی آن یعنی درمانگاه زندان، پناهنده ها را وارد تونل هایی بی پایان از کاغذ بازی و قوانین ریز و درشت کرده اند که در نهایت پناهنده بیمار تنها باید اسمش را در لیست های انتظار جستجو کند و در نهایت نه تنها خدمات درمانی را دریافت نمی کند بلکه در این بلاتکلیفی ها احساس شکنجه می کند

برای تحلیل این تئوری گریزی خواهم زد به فیلم "اینجانب، دنیل بلیک" اثر کن لوچ، کارگردان انگلیسی که می تواند به بحث کمک کند. می توان گفت این فیلم از جهاتی دوقلوی این کتاب و زندان های مانوس و نائورو است. "اینجانب، دنیل بلیک هستم" داستان پیرمردی انگلیسی است که بیماری قلبی دارد،و در سراسر فیلم برای گرفتن حمایت مالی از دولت در تلاش است. او نمی تواند کار کند و برای همین وارد یک سیستم پیچیده بوروکراسی اداری می شود و نهایتا در انتهای فیلم به شکل تراژیکی در دفتر اداره ای که قرار بوده به او کمک کند قلبش می ایستد. در واقع او در آغوش سیستمی می میرد که به آن پناه برده، مانند همان پناهنده هایی که در مانوس و نائورو در آغوش پرستارها و دکترها و ماموران اداره مهاجرت جان دادند.

به کتاب برگردیم، آنچه در زندان مانوس اتفاق افتاده است را در کتاب "رفیقی نه مگر کوهستان:نوشته ای از زندان مانوس" در قالب مفهوم "سیستم حاکم"(این مفهوم برگرفته از ادبیات فمنیستی الیزابت شوسلر فیورنزا است)توصیف کرده ام. این سیستم کاملا بر زندان تسلط دارد و با این هدف طراحی شده که پناهنده های زندانی را در سیستم پیچیده ای از قوانین درهم تنیده و غیرمنطقی اسیر کند. در این فرآیند به ظاهر قانونی، پناهنده های زندانی در نهایت هویت انسانی شان تحت تاثیر قدرت "سیستم حاکم" کمرنگ می شود و آن ها به هویت هایی در حد شماره تقلیل داده می شوند.

"سیستم حاکم" در بیشتر موارد زندان را در فضایی که من آن را "خشونت سفید" می نامم کنترل می کند، این خشونت سفید به این معنی است که در گذر زمان، زندانی ها شکنجه روانی می شوند، گرچه موارد زیادی از خشونت فیزیکی هم در این کتاب توصیف شده است اما آنچه مهم است تمرکز بر روی تخریب شخصیت و روان زندانی ها است و سایه مرگ هم که همیشه بالای سر آن ها قدم می زند.

برای سال های طولانی است که پناهنده هایی که از سوی خود سیستم بیمار شده اند اسیر روند بوروکرات درمانگاه زندان هستند. در این سال ها سیستم به گونه ای طراحی شده که یک زندانی بیمار برای دریافت خدمات درمانی هر روز باید در صف های طولانی بایستد، هر روز باید فرم تقاضا را پر کند و هر روز با امیدهای واهی به زندگی اش در زندان ادامه دهد. همه چیز بیهوده است و این بیهودگی دشمن زندگی است.

"سیستم حاکم" و یکی از بخش های اصلی آن یعنی درمانگاه زندان، پناهنده ها را وارد تونل هایی بی پایان از کاغذ بازی و قوانین ریز و درشت کرده اند که در نهایت پناهنده بیمار تنها باید اسمش را در لیست های انتظار جستجو کند و در نهایت نه تنها خدمات درمانی را دریافت نمی کند بلکه در این بلاتکلیفی ها احساس شکنجه به او دست می دهد.

بیشتر بخوانید:

در صحنه ای از فیلم " اینجانب، دنیل بلیک" دوست جوانش در جواب تلاش های دنیل به او می گوید: "دن، اونها تو رو بازی میدن. تا اونجایی که میتونی خودتو درمانده و بیچاره نشون بده. هیچ تصادفی در کار نیست، نقشه همینه. من خیلی ها رو میشناسم که تسلیم شدن" و این نکته کلیدی است. او می گوید که سیستم به گونه ای طراحی شده است که دنیل در نهایت خسته شود و دست از تلاش بر می دارد و این دقیقا همان اتفاقی است که این سال ها در زندان های مانوس و نائورو می افتد. سیستم به گونه ای طراحی شده که پناهنده های زندانی آنقدر تحت فشار قرار می گیرند و احساس ناامیدی می کنند که در نهایت به کشورهایشان بر می گردند.

آنچه من سعی کرده ام که در کتابم به آن بپردازم دقیقا همان سیستمی است که در بیمارستان ها، مدارس، دانشگاه ها، زندان ها و دیگر ساختارهای اجتماعی، نظامی و آموزشی دنیای بیرون پیاده می شود، اما نسخه اصلی آن با شدت هرچه تمام تر در این جزایر پیاده می شود. در واقع زندان مانوس نسخه ناب سیستمی است که انسان ها را از هویت و آزادی های بشری و فردیت خالی می کند.

سال ها است که از این جزیره به استرالیا نگاه می کنم و می بینم که روز به روز طبقات آسیب پذیر در زیر ساختارهای بی رحمانه "سیستم حاکم" در حال از دست دادن هویت و شخصیت انسانی شان هستند.

به خوبی می توان دید که آسیب پذیرترین افراد جامعه نادیده گرفته می شوند. سیستم به گونه ای طراحی شده است که انسان ها نسبت به همدیگر و هم نوعشان بی رحمانه رفتار می کنند و به شکل ربات هایی تربیت می شوند که نسبت به رنج دیگران بی تفاوت اند. اما نکته مهم این است که همچنان نفس می کشند و نمی توان آن ها را نادیده گرفت.

بوچانی
سال ها است که از این جزیره به استرالیا نگاه می کنم و می بینم که روز به روز طبقات آسیب پذیر در زیر ساختارهای بی رحمانه "سیستم حاکم" در حال از دست دادن هویت و شخصیت انسانی شان هستند

دنیل بلیک، شخصیت اصلی فیلم کن لوچ نامه ای پس از مرگش از خود برجای می گذارد که در آن نوشته: "من دنیل بلیک هستم، یک شهروند، من یک شماره نیستم".

این داستان تراژیک با داستان کسانی که در زندان مانوس و نائورو جانشان را از دست داده اند شباهت زیادی دارد. فیصل احمد، پناهنده سودانی که جانش را به علت بیماری قلبی در زندان مانوس از دست داد هم چندین نامه از خودش بر جای گذاشت. او در این نامه ها بارها سعی کرده بود که به سیستم آی اچ ام اس بفهماند که او" یک انسان و بیمار است، او یک شماره نیست، او کسی است که واقعا بیماری قلبی دارد." وقتی که نامه هایش بی پاسخ ماندند به زبان عربی نوشت که" قسم می خورم که من بیمارم و نیاز به درمان دارم."

نمونه دیگر حمید خزایی، پناهنده ایرانی بود که در آغوش پرستارها جان داد و در آخرین نمونه هایش سلیم ،پناهنده روهینگا و فریبرز، پناهنده ایرانی که قبل از مرگشان سال ها اسمشان در لیست های انتظار برای دریافت خدمات درمانی بود و هر کدام چندین و چند نامه به "سیستم حاکم" بر زندان نوشته بودند.

در واقع انسان ها در این شرایط بیش از هر زمان دیگری اسیر قانون می شوند و "حیات برهنه" محصول این وضعیت است. زندانی ها در جایگاهی ما بین"انسان" و "حیوان" قرار گرفته اند، وضعیتی که در آن اخلاق دچار فروپاشی می شود. نسخه اصلی همان سیستم بی رحمانه ای که انسان ها را اسیر قوانین ریز و درشت می کند و هویتشان را می گیرد.

روح زندان و سیستمی که مانوس را آفریده و اداره می کند بیرون از جزیره هم در حال بازتولید نسخه های بی شماری در سراسر جهان است. این همان نکته اساسی است که در کتاب راوی اش بوده ام.

با ما در تماس باشید

عضویت در خبرنامه سایت